Na dnie jurajskiego morza

Zapraszamy na spacer po dnie jurajskiego morza. Czy to możliwe? Ależ tak! Miliony lat temu, na obszarze Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej szumiało ciepłe, płytkie morze. Żyły w nim gąbki, koralowce, amonity. W poznaniu tajemnic tej krainy pomoże ścieżka geologiczna "Kamieniołom Kielniki".


Nasza ścieżka znajduje się na północnym krańcu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w gminie Olsztyn koło Częstochowy, na obszarze Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. Dogodna lokalizacja - zaledwie 10 km od głównej trasy Warszawa-Katowice, a także dobre połączenia autobusami podmiejskimi z Częstochowy do Olsztyna, zachęcają do odwiedzenia tego pełnego uroku miejsca.

Ścieżka powstała dzięki współpracy Państwowego Instytutu Geologicznego z samorządem gminy Olsztyn. Otwarta została 29 sierpnia 2008 r. Całą trasę o długości 5,3 km przejść można w 2,5 godziny. Potrzebne są buty turystyczne, przyda się również latarka.

Wędrując ścieżką kierujemy się takimi znakami:

Na szlaku ustawiono sześć tablic informacyjnych dużego formatu z opisami i podstawowymi wiadomościami o budowie geologicznej regionu, genezy okolicznych skał wapiennych oraz zjawisk krasowych. Trasa prowadzi wśród malowniczych wzgórz zwieńczonych skałkami wapiennymi: Góry Cegielni, Ostrej Góry i Statkowej. Na najwyższym wzgórzu - Górze Zamkowej - wznoszą się ruiny zamku piastowskiego z XIV w.

W nieczynnym kamieniołomie Kielniki, który odsłonił wnętrze wapiennego wzgórza, można zobaczyć skamieniałości - gąbki i amonity - oraz zapoznać się z elementami budowy geologicznej terenu. Jaskinia w Kielnikach i Jaskinia Magazyn; dwie groty znajdujące się na trasie ścieżki, to przykłady form krasu podziemnego - specyficznego środowiska, znacznie różniącego się od tego, w którym żyjemy.


Powiększ obraz>>>

Ruszamy na szlak
Na rynku w Olsztynie znajduje się tablica informująca ogólnie o ścieżce. Początek ścieżki znajdziemy przy budynku zabytkowego Spichlerza, w którym obecnie mieści się restauracja. Z rynku można tam dojść dwiema drogami: ulicą Zamkową, zwiedzając po drodze ruiny zamku w Olsztynie (opłata za wstęp na teren zamku - 3 zł.) lub omijając zamek - szosą do Janowa.


Powiększ obraz>>>

Tablica na Rynku w Olsztynie

Przystanek 1 - Spichlerz


Więcej o Spichlerzu>>>

Z tego punktu szlak biegnie w stronę północnego podnóża Góry Zamkowej. Spomiędzy drzew wyłania się potężne wzniesienie zwieńczone białymi skałami i murami ruin zamku.

Przystanek 2
- Kilka słów o geologii Jury Krakowsko-Częstochowskiej

Widoczne wokół skały powstały w morzu szelfowym górnej jury - około 150 mln lat temu. Później podlegały deformacjom tektonicznych i erozji, związanej z rozwojem zjawisk krasowych. Charakterystyczne kształty skałek to w dużym stopniu efekt niszczącej działalności lądolodu skandynawskiegoo oraz wietrzenia w warunkach klimatu peryglacjalnego. Dzisiejszy krajobraz jest wynikiem różnej odporności skał na procesy wietrzenia. Dominujące nad okolicą wzgórze wzbudza podziw swoim majestatem. Nie bez powodu wybrano kiedyś to miejsce do wzniesienia budowli warownej. W mistrzowski sposób przy budowie murów i wież wykorzystano pionowe skały wapienne wieńczące wniesienie.


Zamek w Olsztynie

Szlak kieruje się na wschód, mijając od południa grupę ostańców Ostra Góra i wyprowadza na rozległe, piaszczyste tarasy nadzalewowe rzek, płynących w tej okolicy w plejstocenie i starszym holocenie.

Przystanek 3 - Skały wapienne

Roztacza się stąd panorama na pasmo białych skałek Góry Cegielnia. Tablica ze zdjęciem panoramicznym pomaga rozróżnić, które z nich zbudowane są z wapieni skalistych, a które z wapieni cienko- lub gruboławicowych. Z opisu można dowiedzieć się więcej o procesie powstawania tych skał wapiennych i poznać jeszcze inne ich rodzaje.


Panorama wgórza Cegielnia

Ścieżka podąża przez rozległe połacie piasków, naniesionych przez rzeki w okresie lodowcowym i późniejszym, i kieruje się w stronę południowo-zachodniego skraju Góry Cegielnia. Wokół królują murawy kserotermiczne (ciepłolubne) obficie kwitnące wiosną i latem.


Łąka roślinności ciepłolubnej

Przystanek 4 - Skamieniałości jurajskie

Na tablicy pokazane i opisane są organizmy, które zamieszkiwały morze, istniejące na tym terenie w okresie jury. Świadectwa ich życia - skamieniałe szczątki i ślady aktywności życiowej znaleźć można uważnie obserwując odsłonięte powierzchnie skał wapiennych.


Różne rodzaje amonitów


Kolonia gąbek

Po ominięciu skał szlak kieruje się na północny wschód polną drogą, a następnie skręca w prawo, w kolejną dróżkę, która doprowadza do skraju urwiska - punktu widokowego nad zachodnią, niemal pionową ścianą kamieniołomu Kielniki. Bariery ochronne umożliwiają bezpieczne podziwianie widoków, ale wskazana jest ostrożność.

Przystanek 5 - Punkt widokowy Kamieniołom Kielniki

Jest to najwyższy punkt na krawędzi kamieniołomu. Wspaniale prezentują się stąd odsłonięte skały wapienne, zmieniające barwę w zależności od oświetlenia - raz są białe, raz różowe, bywają nawet karmazynowe.


Widok na wschodnią ścianę kamieniołomu

Z tego miejsca widać najlepiej jak dużą część wzniesienia Kielniki pochłonęła działająca tu niegdyś kopalnia odkrywkowa. Stąd też można podziwiać roztaczającą się wokół panoramę wyżyny. Ścieżka biegnie dalej wzdłuż północnej krawędzi kamieniołomu, a następnie schodzi w kierunku wjazdu do wyrobiska.

Przystanek 6 - Kamieniołom Kielniki


Na dnie wyrobiska

W kamieniołomie dostrzec można:

- biohermy - soczewkowate formy wapieni skalistych, powstałe z dawnych kolonii gąbek
- skamieniałości - gąbki i amonity, które spostrzegawczy obserwator odnajdzie nie tylko w oznaczonych miejscach,
- formy krasu podziemnego - leje krasowe i otwór jaskini oraz głazy na dnie wyrobiska z pozostałością szaty naciekowej, które świadczą o tym, że fragmenty jaskini zostały unicestwione podczas prac wydobywczych.


Bioherma gąbkowa


Dobrze zachowany odcisk dużej gąbki


Otwór Jaskini w Kielnikach

Kamieniołom jest też doskonałym miejscem, aby odpocząć w połowie trasy. Przygotowano tu ławki oraz palenisko do rozpalania ogniska, przy którym zmarznięty może się ogrzać, a zgłodniały - usmażyć kiełbaskę.

Dalej szlak początkowo ostro wspina się stromą, wąską dróżką, a następnie prowadzi łagodniej wzdłuż południowej krawędzi wyrobiska do następnego punktu widokowego.

Przystanek 7 - Punkt widokowy Sokole Góry


Widok na południe - rezerwat leśny Sokole Góry, największe na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej skupisko jaskiń krasowych.


Widok na zachód - panorama okolicznych wzgórz ostańcowych: Lipówek i Biakła. Na szczycie tego ostatniego umieszczony jest widoczny z daleka krzyż, dzięki czemu wzgórze to zwane jest lokalnie "Małym Giewontem".

Z tego miejsca prezentuje się również okazale najwyższa, zachodnia ściana kamieniołomu. Wyraźnie stąd widać uskoki, które gęstą siatką pocięły masyw wapienny.


Uskoki w zachodniej ścianie kamieniołomu. W ich identyfikacji pomaga tablica informacyjna.

Z punktu widokowego Sokole Góry ścieżka kieruje się na południe, w dół stoku góry Kielniki, aby po około 50 m minąć duży lej krasowy, w którym znajduje się boczny otwór Jaskini Magazyn. Znajdujący się nieopodal główny otwór umożliwia swobodne wejście do tej jaskini.

Przystanek 8 - Jaskinia Magazyn

Jest to mała jaskinia z dość dużą i przestronną salą, znajdującą się tuż za otworem. W czasach gdy w kamieniołomie eksploatowano wapienie grota służyła jako magazyn materiałów wybuchowych. Zbudowano wtedy schody ułatwiające wejście do jej wnętrza.


Wejście do Jaskini Magazyn


Na ścianach jaskini widać resztki obecnie zniszczonej, a dawniej prawdopodobnie dość bogatej szaty naciekowej

Zwiedzenie jaskini nie wymaga specjalistycznego sprzętu. Sztuczne oświetlenie nie jest konieczne, ale ułatwia dokładniejsze obejrzenie jaskini. Z tablicy informacyjnej dowiedzieć się można więcej o zjawiskach krasowych i rodzajach szaty naciekowej jaskiń.

Spod otworu jaskini szlak kieruje się wąską, leśną ścieżką w dół stoku Góry Kielniki, a następnie skręca w prawo w leśną drogę, która doprowadza do przystanku 4 (Skamieniałości jurajskie) - zamykającego pętlę ścieżki.

Elżbieta Gaździcka, Monika Krzeczyńska, Paweł Woźniak
zdjęcia: Monika i Paweł Krzeczyńscy
(źródło: www.pgi.gov.pl)

Kamieniołom Kielniki

      Kamieniołom Kielniki rozcina wzgórze zbudowane z wapieni górnojurajskich, znajdujące się na zachód od wsi Przymiłowice-Kotysów.
      Po lewej stronie od wjazdu do wyrobiska, spod osypisk, odsłaniają się najstarsze tutaj, gruboławicowe, najczęściej skaliste (masywne), białe i kremowe wapienie. Zanurzają się one pod kątem kilkunastu stopni ku północy, pod nieco młodsze, bo leżące na nich, cienko i nieregularnie uławicone, czasami gruzowe, białe wapienie.
      W kamieniołomie można znaleźć liczne gąbki i ślady działalności życiowej organizmów - rycia zaburzające osad, pustki o charakterze norek lub kopalne odchody (koprolity). Z rzadziej występujących skamieniałości trafiają się amonity, kraby, powłoki glonowe, krótkie wałeczki kalcytowych łodyg liliowców (tj. krynoidy), fragmenty jeżowców, głównie w postaci kalcytowych kolców i płytek. Wychylenie warstw skalnych ku północy, powstanie niewielkich uskoków oraz obecność zespołów spękań (tzw. ciosu) jest następstwem oddziaływania w tych okolicach ruchów górotwórczych w okresie trzeciorzędowym (orogeneza alpejska). Szczeliny powstałe w strefach spękań i uskoków tektonicznych, w następstwie procesów krasowych przekształciły się w jaskinie (naprzeciw wjazdu do kamieniołomu), kominy krasowe, a przy powierzchni terenu - w leje krasowe i pokrywy zwietrzelinowe. Pospajane kryształy kalcytu jaskiniowego (naciekowego węglanu wapnia) można znaleźć wzdłuż południowej ściany wyrobiska.